Pożyczyłem pieniądze bez umowy. Jak je odzyskać i jak udowodnić, że to była pożyczka?

Znajomy potrzebował pieniędzy na szybko. „Oddam w przyszłym miesiącu” — powiedział. Znacie się od lat, więc nic nie spisaliście. Pieniądze poszły przelewem.

Rok później ostrożnie poruszasz temat.

— Słuchaj, co do tych pieniędzy… — Jakich pieniędzy? Przecież to był prezent.

Przelew dowodzi, że pieniądze wyszły z twojego konta. Nie dowodzi, że miały wrócić.

W skrócie

Umowa ważna, ale dowód ograniczony

Pożyczka powyżej 1000 zł wymaga formy dokumentowej (art. 720 § 2 k.c.). Brak tej formy nie unieważnia umowy — ogranicza tylko dowody (art. 74 k.c.).

W sporze dowód ze świadków lub z przesłuchania stron jest mimo to dopuszczalny, jeśli:

• obie strony się na to zgodzą, albo
• fakt zawarcia umowy zostanie uprawdopodobniony za pomocą dokumentu.

A „dokument” to według art. 77³ k.c. każdy nośnik informacji umożliwiający zapoznanie się z jej treścią. W praktyce formę dokumentową zachowują zwykle e-maile i SMS-y.

Przelew pokazuje tylko, że pieniądze przeszły. Prezent, zwrot innego długu czy udział we wspólnych kosztach wyglądają na wyciągu tak samo. Dlatego tytuł przelewu „pożyczka” ma znaczenie.

Sześć lat — do końca roku

Ogólny termin przedawnienia roszczeń majątkowych to sześć lat (art. 118 k.c.). Koniec terminu przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego, chyba że termin jest krótszy niż dwa lata. Bieg zaczyna się od dnia, w którym roszczenie stało się wymagalne.

Uznanie długu przerywa przedawnienie

Art. 123 § 1 pkt 2 k.c.: bieg przedawnienia przerywa uznanie roszczenia przez dłużnika. Według orzecznictwa uznaniem jest każde wyraźne oświadczenie albo inne zachowanie dłużnika wobec wierzyciela, z którego wynika, że uważa roszczenie za istniejące — prośba o rozłożenie na raty, częściowa spłata, „wiem, że ci jestem winien”.

Po przerwaniu przedawnienie biegnie na nowo (art. 124 § 1 k.c.). Uznanie trzeba jednak umieć udowodnić.

Co możesz zrobić teraz

Nie podpiszesz umowy wstecz. Możesz natomiast teraz zebrać dowody, że to była pożyczka i że dłużnik ją uznaje:

• Zapytaj na piśmie. „Co do tych 5000 zł, które ci pożyczyłem — kiedy dasz radę oddać?” Odpowiedź „W przyszłym miesiącu, obiecuję” to dokument, który może uprawdopodobnić pożyczkę, i może być uznaniem długu.
• Zaproponuj raty. Jeśli dłużnik się zgodzi — to uznanie.
• Zapisuj częściowe spłaty, z datą i tytułem.

Nagranie: w Polsce co do zasady dozwolone

O pieniądzach rozmawia się przy stole albo przez telefon, nie na piśmie. Art. 267 Kodeksu karnego dotyczy podsłuchu cudzych rozmów; nagranie rozmowy, w której uczestniczysz, co do zasady nie jest przestępstwem, a sądy dopuszczają takie nagrania jako dowód, jeśli nie podważono ich autentyczności. Czy sam nośnik nagrania jest „dokumentem” w rozumieniu art. 77³ k.c., nie jest jednoznacznie przesądzone — ale jako argument w sporze nagranie rozmowy z dłużnikiem bywa omawiane. Więcej w Czy można nagrywać rozmowę bez zgody?

„Mogę to nagrać?” to jednak nie jest coś, co mówi się staremu znajomemu.

TalkSafe to aplikacja do nagrywania na Androida, która zaczyna nagrywać na wcześniej wybrane słowo, działa przy zablokowanym ekranie i zapisuje w pliku 30 sekund sprzed startu. Słowa są rozpoznawane niezależnie od tego, kto je wypowie, więc możesz ustawić to, co dłużnik prawdopodobnie powie: „oddam”, „zwrócę”. Gdy powie „Oddam ci w przyszłym miesiącu”, nagrywanie się zaczyna — a to, co padło wcześniej, też jest w pliku.

Przycięcie fragmentu zapisuje nowy plik, a oryginał zostaje nietknięty. Więcej w Jak przyciąć nagranie głosowe na Androidzie i nie stracić oryginału.

Po rozmowie potwierdź ustalenia wiadomością: „To jesteśmy umówieni — oddajesz 5000 zł do 30-go.” Odpowiedź „ok” to dokument.

Jeśli pożyczka była w Niemczech, Holandii lub Wielkiej Brytanii

• Niemcy: roszczenie o zwrot przedawnia się po trzech latach od końca roku (§ 195, 199 BGB). Uznanie długu nie wymaga formy (§ 212 BGB). Nagranie rozmowy bez zgody jest jednak przestępstwem także dla uczestnika (§ 201 StGB).
• Holandia: termin to pięć lat od wymagalności (art. 3:307 BW). Twoje ustne wezwania do zapłaty go nie przerywają — wezwanie musi być pisemne (art. 3:317 BW). Uznanie długu przez dłużnika może być ustne (art. 3:318 BW). Nagranie własnej rozmowy jest dozwolone.
• Wielka Brytania (Anglia i Walia): sześć lat; uznanie długu przerywa bieg tylko wtedy, gdy jest na piśmie i podpisane przez dłużnika (Limitation Act 1980, s. 29–30). Zasad nagrywania tu nie omawiamy.

W skrócie

• Pożyczka bez umowy jest ważna; powyżej 1000 zł brak formy dokumentowej ogranicza dowody.
• Wiadomość od dłużnika może uprawdopodobnić pożyczkę.
• Przedawnienie sześć lat, do końca roku; uznanie przez dłużnika przerywa bieg.
• Nagranie rozmowy, w której uczestniczysz, jest co do zasady dozwolone — potem potwierdź na piśmie.

Co zrobić z nagraniem potem: Co zrobić z nagraniem, a czego z nim nie robić.

Kiedy wynajmujący nie oddaje kaucji — termin, waloryzacja i odbiór mieszkania — opisuje Wynajmujący nie oddaje kaucji za mieszkanie: miesiąc na zwrot, waloryzacja i co decyduje przy oddaniu kluczy.

Czy umowa ustna jest ważna i jak udowodnić ustalenia, gdy kosztorys mówi co innego: Umowa ustna jest ważna. Ale jak udowodnić, co ustalono, gdy w kosztorysie stoi co innego?.

Informacja ogólna, nie porada prawna. W konkretnej sprawie skonsultuj się z adwokatem lub radcą prawnym.