Umowy
Umowa ustna jest ważna. Ale jak udowodnić, co ustalono, gdy w kosztorysie stoi co innego?
W Polsce umowę można zawrzeć ustnie; formę pisemną pod rygorem nieważności przewiduje ustawa tylko w niektórych przypadkach, np. przy poręczeniu, a sprzedaż nieruchomości wymaga aktu notarialnego. Przy formie dla celów dowodowych świadkowie są co do zasady wyłączeni, ale konsument w sporze z przedsiębiorcą może żądać ich przesłuchania. Co to znaczy przy remoncie i jak utrwalić ustalenia tego samego dnia.
Glazurnik stoi w pustej kuchni, kosztorys leży na blacie.
„Starą glazurę skujecie i wywieziecie?” „Jasne, to zrobimy.”
Trzy tygodnie później przychodzi rachunek końcowy. Nowa pozycja: wywóz gruzu, 900 zł. „Tego nie było w kosztorysie.”
Umowa ustna to umowa. Trudno jest dopiero wtedy, gdy trzeba udowodnić, co ustalono.
W skrócie
| Pytanie | Polska | Podstawa |
|---|---|---|
| Czy umowa ustna jest ważna? | Tak, co do zasady | Art. 60 k.c. |
| Forma pod rygorem nieważności, np. | Nieruchomość – akt notarialny; poręczenie – na piśmie | Art. 158, art. 876 § 2 k.c. |
| Forma dla celów dowodowych | Umowa ważna, ale świadkowie co do zasady wyłączeni | Art. 74 § 1 k.c. |
| Wyjątek dla konsumenta | Może żądać świadków w sporze z przedsiębiorcą | Art. 74 § 2 k.c. |
| Umowa o roboty budowlane | Powinna być stwierdzona pismem (forma dowodowa) | Art. 648 § 1 k.c. |
| Dowód przeciwko treści dokumentu | Tylko wyjątkowo, jeśli sąd uzna za konieczne | Art. 247 k.p.c. |
| Nagranie własnej rozmowy | Co do zasady nie jest przestępstwem | Art. 267 k.k. |
Prawo niemieckie, niderlandzkie i brytyjskie, gdzie mieszka wielu Polaków, opisujemy na końcu.
Ustnie też się wiąże
Art. 60 Kodeksu cywilnego: wola może być wyrażona przez każde zachowanie, które ją dostatecznie ujawnia. „Dobra, robimy tak” na budowie, uścisk dłoni, SMS „ok” – to może być umowa.
Formę przewiduje ustawa w określonych przypadkach. Najbardziej znane:
- Nieruchomość: umowa przenosząca własność wymaga aktu notarialnego (art. 158 k.c.).
- Poręczenie: oświadczenie poręczyciela musi być złożone na piśmie pod rygorem nieważności (art. 876 § 2 k.c.).
Jeśli ustawa lub strony przewidziały dla umowy określoną formę, jej uzupełnienie lub zmiana wymaga zachowania tej formy (art. 77 § 1 k.c.).
Forma „dla celów dowodowych” – i wyjątek dla konsumenta
Częściej ustawa wymaga formy pisemnej bez rygoru nieważności. Wtedy umowa zawarta ustnie jest ważna, ale art. 74 § 1 k.c. mówi, że w razie sporu nie można co do zasady dowodzić jej zawarcia świadkami ani przesłuchaniem stron.
Art. 74 § 2 otwiera trzy furtki:
- obie strony wyrażą zgodę,
- żąda tego konsument w sporze z przedsiębiorcą,
- fakt zawarcia umowy jest uprawdopodobniony pismem (np. protokołem odbioru, SMS-em, mailem).
Dla osoby, która zleca remont firmie, druga furtka jest kluczowa.
Remont: roboty budowlane czy dzieło?
Umowa o roboty budowlane powinna być stwierdzona pismem (art. 648 § 1 k.c.). Sądy traktują to jako formę dla celów dowodowych – brak pisma nie unieważnia umowy.
Drobny remont mieszkania – położenie płytek, malowanie – to często umowa o dzieło, dla której ustawa formy nie przewiduje. W obu przypadkach to, co ustalono ustnie na budowie, obowiązuje. Problemem jest dowód.
Kosztorys mówi jedno, wykonawca powiedział drugie
Art. 247 k.p.c. pozwala dowodzić świadkami lub przesłuchaniem stron przeciwko osnowie lub ponad osnowę dokumentu obejmującego czynność prawną tylko między uczestnikami tej czynności, gdy nie prowadzi to do obejścia przepisów o formie pod rygorem nieważności i sąd uzna to za konieczne.
Czyli: nie jest to niemożliwe, ale zależy od sądu. Najpewniejsze jest pismo – wiadomość wykonawcy, która potwierdza ustalenie.
Co zrobić tego samego dnia
Najprostsze zabezpieczenie to krótka wiadomość po rozmowie:
Tak jak ustaliliśmy dziś: skucie starej glazury i wywóz gruzu są w cenie z kosztorysu.
Jeśli wykonawca odpisze „tak” albo nie zaprzeczy, masz datowany dokument – a jego odpowiedź uprawdopodabnia ustalenie pismem.
Nagrywanie: w Polsce uczestnik rozmowy może ją co do zasady nagrać. Art. 267 § 3 k.k. dotyczy podsłuchu – zdobywania informacji, które nie są dla nas przeznaczone. Więcej w Czy można nagrywać rozmowę bez zgody?
TalkSafe zaczyna nagrywać po usłyszeniu wybranego wcześniej słowa i działa przy zablokowanym ekranie. Ustaw słowo, które zwykle zamyka ustalenia, np. „umowa”. Gdy pada „to umowa stoi?”, nagrywanie startuje – a 30 sekund wcześniej, kiedy mówiono o warunkach, jest już w pliku. Przy wycinaniu fragmentu oryginał zostaje. Zobacz też Najpierw coś mówisz.
Niemcy, Niderlandy, Wielka Brytania
- Niemcy: umowa ustna jest ważna. Gdy istnieje dokument, domniemywa się, że jest kompletny; kto powołuje się na ustne ustalenie, musi je udowodnić. Nagrywanie własnej rozmowy bez zgody jest przestępstwem (§ 201 StGB). Szczegóły w wersji niemieckiej.
- Niderlandy: oświadczenia mogą być składane w dowolnej formie (art. 3:37 BW). Podpisany dokument jest między stronami wiążącym dowodem, ale przeciwdowód jest dopuszczalny (art. 157 Rv). Uczestnik może nagrać własną rozmowę.
- Wielka Brytania: zasady są opisane w wersji angielskiej, w tym orzeczenie Rock Advertising v MWB (2018) o klauzulach „zmiany tylko na piśmie”.
Najważniejsze
- Umowa ustna jest ważna; formę wymaga tylko ustawa lub strony.
- Przy formie dowodowej świadkowie są wyłączeni – ale konsument może ich żądać.
- Przeciwko treści dokumentu – tylko wyjątkowo (art. 247 k.p.c.).
- Tego samego dnia wiadomość z podsumowaniem ustaleń.
- Własną rozmowę można nagrać; rozpowszechnianie to osobna sprawa.
Jeśli chodzi o pożyczone pieniądze bez umowy: Pożyczyłem pieniądze bez umowy. Co zrobić z nagraniem: Co zrobić z nagraniem, a czego z nim nie robić.
Źródła
Informacja ogólna, nie porada prawna. W konkretnej sprawie skonsultuj się z adwokatem lub radcą prawnym.
Czy umowa ustna jest ważna?
Tak. Zgodnie z art. 60 Kodeksu cywilnego wola osoby dokonującej czynności prawnej może być wyrażona przez każde zachowanie, które ujawnia ją w sposób dostateczny. Forma jest wymagana tylko wtedy, gdy przewiduje ją ustawa lub strony: przeniesienie własności nieruchomości wymaga aktu notarialnego (art. 158 k.c.), a oświadczenie poręczyciela formy pisemnej pod rygorem nieważności (art. 876 § 2 k.c.).
Co to jest forma pisemna dla celów dowodowych?
Jeśli ustawa przewiduje formę pisemną bez rygoru nieważności, a umowę zawarto ustnie, umowa jest ważna, ale według art. 74 § 1 k.c. w razie sporu nie można co do zasady dowodzić jej zawarcia świadkami ani przesłuchaniem stron. Art. 74 § 2 dopuszcza te dowody, gdy obie strony się zgodzą, gdy żąda tego konsument w sporze z przedsiębiorcą albo gdy fakt zawarcia umowy jest uprawdopodobniony pismem.
Czy umowę z ekipą remontową trzeba zawrzeć na piśmie?
Umowa o roboty budowlane powinna być stwierdzona pismem (art. 648 § 1 k.c.), ale jest to forma dla celów dowodowych, więc umowa zawarta ustnie pozostaje ważna. Drobny remont mieszkania często jest umową o dzieło, dla której ustawa formy nie przewiduje. W sporze z firmą konsument może żądać przesłuchania świadków.
W kosztorysie nic o tym nie ma, a wykonawca obiecał ustnie. Co się liczy?
Art. 247 k.p.c. pozwala dowodzić świadkami lub przesłuchaniem stron przeciwko osnowie lub ponad osnowę dokumentu obejmującego czynność prawną tylko między uczestnikami tej czynności, gdy nie prowadzi to do obejścia przepisów o formie zastrzeżonej pod rygorem nieważności i sąd uzna to za konieczne. Najpewniejszy jest więc dowód pisemny, np. wiadomość wykonawcy potwierdzająca ustalenie.
Czy mogę nagrać rozmowę z wykonawcą?
Tak, jeśli w niej uczestniczysz. Art. 267 § 3 k.k. dotyczy podsłuchu, czyli zdobywania informacji, które nie są dla nas przeznaczone; nagranie własnej rozmowy co do zasady nie jest przestępstwem i może być dowodem w procesie cywilnym. Rozpowszechnianie nagrania może natomiast naruszać dobra osobiste.
Jak pomaga TalkSafe?
TalkSafe to aplikacja do nagrywania na Androida, która zaczyna nagrywać po usłyszeniu wybranego wcześniej słowa i działa przy zablokowanym ekranie. Jako słowo kluczowe można ustawić to, które zwykle zamyka ustalenia, np. 'umowa': gdy ktoś mówi 'to umowa stoi?', nagrywanie startuje, a 30 sekund wcześniej, gdy padały warunki, zostaje zapisane w pliku.